FORMÁLI

Kveikjuna að samningu rússnesk-íslenskrar orðabókar má rekja til námsára minna 1967–1971 í Leningrad. Hugmyndin er komin frá prófessor Valerij Pavlovitsj Berkov, höfundi Íslensk-rússneskrar orðabókar (1962) ásamt Árna Böðvarssyni og brautryðjanda í orðabókargerð bæði á fræðasviði og í framkvæmd. Ég sótti m.a. fyrirlestraröð hans um tvítyngda orðabókafræði og að hans áeggjan samdi ég bráðabirgðasýni af rússnesk-íslenskri orðabók. Þeim var komið á framfæri við forlagið Rússkij jazyk sem árið 1976 gerði samning við undirritaðan um útgáfu slíkrar orðabókar. Reyndar varð bókin smám saman meiri að vöxtum og sköpunarsaga hennar miklu lengri en í upphafi var ráðgert. Sýndi forlagið mikla velvild og þolinmæði auk þess sem starfslið þess innti af höndum mikla vinnu við lestur handrits.

Fullur skriður komst ekki á gerð bókarinnar fyrr en á árunum 1976–77, eftir að ég tók við stöðu lektors í rússnesku við Óslóarháskóla. Árið 1979 hóf eiginkona mín, Dina Jakobsdóttir Shabakajeva, að vélrita handritið. Samningu og vélritun var lokið 1986, en tveimur árum síðar var í sambandi við endurskoðun og dagréttingu ákveðið að tölvusetja handritið. Af því verki hafði Dina Jakobsdóttir mestan veg og vanda, og án hennar framlags er hæpið að þessi bók hefði orðið til í núverandi mynd og umfangi. Kjetil Rå Hauge og Ole Michael Selberg við Slavisk-baltisk institutt veittu góðfúslega tæknilega aðstoð og ráðgjöf við tölvuvinnslu handritsins.

Þær róttæku breytingar í Sovétríkjunum sem fylgdu í kjölfar perestrojku gjörbreyttu aðstöðu forlaga þar í landi. Ríkisábyrgð á útgjöldum og alls konar fyrirgreiðsla önnur var brátt úr sögunni. Stöðugur hagnaður af sölu orðabóka stærri mála (svo sem rússnesk-enskra, ensk-rússneskra o.þ.h.) hafði lengi gert forlaginu Rússkij jazyk kleift að gefa út með halla orðabækur á málum smærri þjóða ef menningarlegar ástæður þóttu gildar. Þetta varð nú ógerningur, og snemma árs 1991 tilkynnti forlagið að útgáfu Rússnesk-íslenskrar orðabókar væri frestað um óákveðinn tíma. Allt benti til að sá tími yrði mjög langur. Forlagið gaf reyndar þeirri hugmynd undir fótinn að gefa bókina út að því tilskildu að það fengi ljóssett handrit sér að kostnaðarlausu og að fyrir lægju a.m.k. 1000 fyrirframpantanir. Það kom fljótlega í ljós að þetta var ekki raunhæft, enda hefðu bæði prentgæði og upplag orðið mjög af skornum skammti hefði þessi leið verið farin.

Í janúar 1993 sendi ég fjölmörgum aðilum, þ. á m. flestum málsmetandi bókaforlögum á Íslandi, Utanríkisráðuneyti, Menntamálaráðuneyti, Sendiráði Íslands í Moskvu og Sendiráði Rússlands í Reykjavík, greinargerð fyrir ástandi mála.

Ólafur Egilsson, sendiherra Íslands í Moskvu, hóf fljótlega að kanna möguleika á útgáfu bókarinnar, fyrst í Rússlandi, en síðan, er það bar ekki tilætlaðan árangur, á Íslandi. Fór svo að Nesútgáfan í Reykjavík skuldbatt sig til

að gefa út bókina ef lágmarksfjárstuðningur fengist. Þessi yfirlýsing gerði það unnt að sækja um útgáfustyrk til Menningarsjóðs haustið 1993. Sjóðurinn veitti 2 miljónir króna til útgáfunnar og má segja að þar með hafi ísinn verið brotinn. Árið eftir veitti Vísindaráð 250.000 kr. og Utanríkisráðuneytið 1 miljón. Á síðastliðnu ári veitti Menningarsjóður enn 1 miljón króna.

Áður höfðu Vísindasjóður, Rannsóknasjóður Háskóla Íslands, Heimspekideild, BHMR, Skor slafneskra og baltneskra mála (Slavisk-baltisk institutt) og síðar Austrænudeild (Institutt for østeuropeiske og orientalske studier) við Óslóarháskóla sem og Utanríkisráðuneytið veitt fé til verksins. Öllum þessum aðiljum og stofnunum kann ég hinar bestu þakkir.

Að líkindum mundi handrit þessa verks safna ryki enn í dag ef atbeini Ólafs Egilssonar og áræði Nesútgáfunnar hefðu ekki komið til.

Vorið 1994 var tekið að búa handritið til prentunar við Gagnastofnun Óslóarháskóla (USIT). Reyndist það torsótt verk enda var handritið upprunalega ekki miðað við vinnslu í TeX-forriti. Dina Jakobsdóttir átti drjúgan þátt í lokavinnslu handrits, og hefði útgáfu seinkað að mun ella.

Þetta er fyrsta rússnesk-íslenska orðabókin síðan sögur hófust. Mun hún með stærri erlend-íslenskum orðabókum, sem út hafa komið til þessa, með um það bil 50 000 flettur (uppflettiorð) og óvenjumörg orðasambönd og notkunardæmi. Bókin á að gagnast við lestur margvíslegra texta og hefur því að geyma fjölmörg orð úr talmáli og slangri, ýmis fornyrði og skáldamál auk íðorða og sérfræðilegs máls á ótal sviðum.

Auk beinna merkingarþýðinga og skýringa er leitast við að gefa allar nauðsynlegar upplýsingar aðrar um flettiorð, svo sem beygingu, tengslagildi í setningu (fallstjórn, forsetninganotkun o.s.frv.) og, ef ástæða þykir til, um tíðni orða, dreifingu, stílblæ o.þ.h. Um það er nánar fjallað í kaflanum Um gerð og notkun orðabókarinnar, en góð þekking á þeim reglum sem þar eru gefnar er frumforsenda þess að orðabókin komi að tilætluðum notum. Þar eð hún er ætluð jafnt íslenskum notendum sem rússneskumælandi gildir þetta jöfnum höndum um rússnesk orð og orðasambönd og íslensk jafnheiti þeirra. Af þessu leiðir að í meginmáli er mikið af upplýsingum sem öðrum hvorum notendahópnum eru óþarfar. Hjá þessu verður ekki stýrt enda kjörlausn þessa máls ekki í sjónmáli, þ.e. tvær gerðir rússnesk-íslenskrar orðabókar, önnur fyrir rússneskumælendur, hin fyrir íslendinga sérstaklega.

Helsta fyrirmynd þessarar bókar er Russisk-norsk ordbok eftir V. Berkov. Hún kom að vísu út eftir að frumgerð bókarinnar var lokið (1987), en við endurskoðun handrits var höfð hliðsjón af henni eftir því sem ráðrúm gafst. Með góðfúslegu leyfi Berkovs hafa mörg notkunardæmi og annað verið tekin óbreytt eða lítt breytt frá þessu verki, enda eru lausnir hans jafnan þaulhugsaðar, hnyttnar og