Formáli að Rússnesk-íslenskri orðabók — síða ii

lýsandi í anda kjörorðsins «Hámarksupplýsingar á lágmarksrými».

Annars voru helstu orðtökuheimildir lengst af Rysk-svensk ordbok (1976, Carin Davidsson ritstýrði), Russian-English Dictionary (undir ritstjórn A. I. Smirnitskijs og O. S. Akhmanovu), hin vinsæla túlkunarorðabók S. I. Ozhegovs auk margra annarra, sbr. heimildaskrá.

Í samanburði við flestar erlend-íslenskar orðabækur sem íslendingar hafa átt að venjast til þessa er rétt að benda sérstaklega á eftirfarandi:

a) Sérnöfn, svo sem gæluorði, örnefni alls konar, land-fræðiheiti, nöfn úr goðafræði (einkum norrænni, grískri, rómverskri og slafneskri) o.m.fl., eru tilgreind í meginmáli en ekki í sérstökum listum eins og löngum hefur tíðkast með a.m.k. landfræðiheiti. Sama máli gegnir um skammstafanir og heiti stofnana, bæði rússneskra, íslenskra og alþjóðlegra.

Með eru tekin helstu rússnesk bókmenntaverk sem þýdd hafa verið á íslensku. Einnig mikilvægustu og þekktustu verk heimsbókmenntanna.

Í sambandi við eiginnöfn ber að taka það fram að á árunum 1974–77 var sá alþjóðasiður upp tekinn að rita þjóðaheiti með litlum staf. Þetta gekk til baka, en þá var samningu orðabókarinnar hafin, og reyndar frétti ég ekki af breytingunni fyrr en eftir dúk og disk. Þó er svo að sjá að sum blöð eða a.m.k. einstaklingar haldi litlum staf í þjóðaheitum. Ég lét því hjá líða að yfirfara allt handrit með það eitt fyrir augum að skrifa þjóðaheiti með upphafsstaf, enda var óvíst talið að reglan yrði í langæ. Þjóðaheiti (rússi, íslendingur o.s.frv.) eru m.ö.o. rituð með litlum staf í þessari bók.

b) Nöfn og hugtök úr rússneskri og almennri sögu eru tilgreind og skýrð eftir þörfum. Sama gildir um hugtök og persónur úr bókmenntum sem öðlast hafa hliðstæðan sess í rússnesku máli og Þrándur í Götu og Bárður á Búrfelli í íslensku.

c) Sérstök rækt hefur verið lögð við orðtök, málshætti, spakmæli o.þ.h. enda bæði málin auðug og elsk að þeim krásum.

d) Að jafnaði ræður tíðni og almennt notagildi vali á rússneskum flettum og orðasamböndum. Þó er sérstakur gaumur gefinn að orðaforða sem ætla má að hafi sérstaka þýðingu fyrir samskipti Íslands og hins rússneska málsvæðis, s.s. siglingum, fiskveiðum, viðskiptum, jarðfræði, skák, Norðurlandasögu, norrænum bókmenntum o.þ.h.

e) Í meginmáli eru torkennilegar beygingarmyndir rússneskra orða sem byrjendum kynni að reynast örðugt að rekja til orðasafnsmyndar (nafnháttar sagna, nefnifalls eintölu nafnorða o.s.frv.) tilgreindar sem sjálfstæðar flettur, t.d.

Notandi leitar svo þýðinga eftir þessum tilvísunum undir flettunum éхать og есть I. Nánar um þetta í köflunum Um gerð og notkun orðabókarinnar og Tákn þar á eftir.

f) Margháttuðum ráðum er beitt til að spara rými sem mest án þess að það bitni á upplýsingagildi. Er því afar

mikilvægt að notendur kynni sér rækilega allar leiðbeiningar hér að lútandi í köflunum Um gerð og notkun orðabókarinnar og Tákn.

Eitt þeirra ráða sem beitt er til að spara rými er að búa orð beygingartáknum í stað þess að sýna beygingu þeirra í meginmáli. Tákn þessi vísa í málfræðiágrip og beygingartöflur aftast í bókinni. Fyrir rússnesku er notað táknakerfi A. Zaliznjaks eins og í flestum meiri háttar rússnesk-erlendum orðabókum síðustu ára; fyrir íslensku samdi ég sérstakt kerfi þar sem áhersla er lögð á að táknin séu sem auðræðust, þ.e. að rússneskumælandi notendum lærist sem fyrst að ráða þau rétt án þess að fletta upp í beygingartöflum.

g) Annað vandamál sem leysa þurfti var umritun rússneskra eiginnafna o.fl. á íslensku. Hugmyndir mínar um þau efni lagði ég fyrir Íslenska málnefnd, og urðu þær um margt uppistaðan í þeim umritunarreglum sem síðar voru samþykktar fyrir m.a. fjölmiðla á Íslandi, sjá Málfregnir, 1. árg. 2. tbl. Nóvember 1987.

h) Til að koma í veg fyrir tvítekningar orðasambanda eru notaðar víxlvísanir með tákninu △, sjá nánar í kaflanum Tákn.

i) Aftan við meginmál eru ýmsir viðaukar varðandi Rússneska sambandsríkið, Sovétríkin sálugu og hið rússneska málsvæði yfirleitt íslenskum notendum til glöggvunar. Í þessu efni var oft erfitt um vik vegna örra og gagngerra breytinga á mörgum sviðum.

j) Í baktextum er listi með algengustu rússneskum ættarnöfnum í samhengi V. P. Berkovs, ágrip af rússneskri hljóðfræði fyrir íslendinga ásamt mikilvægustu umritunarkerfum, sbr. Efnisyfirlit.

k) Margvíslegum brögðum er beitt til að spara rými, og kann þetta í fyrstu að vefjast fyrir sumum. Bókin gerir þær kröfur til notenda að þeir kynni sér rækilega kaflann Um gerð og notkun orðabókarinnar, merkingu tákna, notkun málfræðiágripanna o.þ.h.

l) Einhverjum kann að finnast óviðkunnanlegt að finna í bókinni orð sem gjarnan flokkast undir klám og klúryrði. Hlutverk orðabókafræði er ekki að leggja siðferðilegan dóm á orð, heldur að skrá staðreyndir tungunnar, hverjar sem þær eru. Sú ágæti málfræðingur Baudouin de Courtenay sagði m.a.: «Fyrir málvísindamanni eru ósíðleg orð ekki til — öll orð eru siðferðilega jöfn í hans augum. Burt með hræsni og geldingar!» Þessi orð eru vitaskuld vandmeðfarin og merkt (á rússnesku) tabú!, sbr. Bannorð í §59 í kaflanum Um gerð og notkun ….

Samning þessarar orðabókar hefur um 20 ára skeið verið hlaupaverk á síokvöldum, um helgar og í sumarleyfum sem aldrei urðu sumarfrí. Fyrstu gerð verksins lauk meðan fæsta grunaði að fall Sovétríkjanna væri á næsta leiti, enda sér þess víða merki bæði í orðavali og notkunardæmum að bókin er samin á sovétimanum með þáverandi fjölmiðlamál og klisjur í huga. Við það má una, því að nálæg fortíð lifir enn í bókmenntum, fræðiritum, vitund og minningu fólks. Hins vegar hef ég þrátt fyrir miklar annir við önnur störf reynt að dagrétta orðaval og upplýsingar í ljósi þeirra þróunar sem orðið hefur síðasta áratug, en þar hefur verið í mörg horn að líta. Sem lítið dæmi um þá