margháttuðu erfiðleika sem við var að etja má nefna að ótal notkunardæmi þar sem upphæðir í rúblum komu fyrir urðu óðaverðbólgunni að bráð — í flestum tilvikum varð að setja punktalínur í stað upphæða.
Annar vandi höfundar voru heiti ríkja og þjóða, en þar ber haldbestu íslensku heimildum mjög illa saman. Var t.d. reynt að taka tillit til uppsláttarrita Arnar og Örlygs (Ensk-íslenskrar orðabókar 1984 og Alfræðiorðabókar 1990) annars vegar og íslensku heitanna í Statsnavne og nationalitetsord (Nordisk språkssekretariat 1994) hins vegar.
Fjölmargir einstaklingar og stofnanir hafa sýnt verki þessu velvilja með ráðum og dáð, en undirritaður ber að sjálfsögðu einn ábyrgð á því sem áfátt er.
Þess er ekki kostur að nafngreina alla sem lagt hafa höfundi lið hver á sínu sviði, en ástæða er til að þakka sérstaklega Haraldi Ágústssyni iðnfræðingi fyrir ótula ráðgjöf, sem og starfsmönnum Íslenskrar málstöðvar, þ. á m. Baldri Jónssyni, Veturliða Óskarssyni o.fl., en þó sér í lagi Baldri Sigurðssyni. Mun hann með seinþreyttustu mönnum sem ég hef kynnst. Þá voru þegin góð ráð frá mörgum iðn-orðanefndum, svo sem í læknisfræði, íþróttum, byggingarverkfræði, stærðfræði o.fl. Jórundur heitinn Hilmarsson, Sigurður Konráðsson, Sigurður Jónsson frá Arnarvatni og Jón Hilmar Jónsson lásu yfir kaflann Um gerð og notkun orðabókarinnar og voru athugasemdir þeirra og ábendingar mjög til bóta. Árni Bergmann rithöfundur og fræðimaður var höfundi mjög innan handar. M.a. lásu hann og Júríj Reshetov sendiherra yfir viðaukana um Rússneska sambandsríkið og Sovétríkin og bentu á ýmislegt sem betur mætti fara; Arnór Sigurjónsson á Varnarmálaskrifstofu las yfir viðaukann um hermál. Af öðrum einstaklingum sem lagt hafa höfundi lið á sínum sérsviðum er skylt að nefna lögfræðingana Atla Gíslason og Sigurð Lindal, Axel Carlquist raungreinamann, Eyjólf Friðgeirsson fiskifræðing, Guðmund Ólafsson hagfræðing, Guðna Karlsson bifreiðafræðing, Hörð Kristinsson grasafræðing, Jón Hafstein Jónsson stærðfræðing, Óttar Ólafsson landfræðing, Pál Valdemarsson verkfræðing, Ævar Petersen fuglafræðing og málfræðingana Jón Gunnarsson, Magnús Snædal, Margréti Jónsdóttur og Svavar Sigmundsson. Er þá enn fjöldi manns ótalinn. Eina greiðslan sem fyrir alla þessa velvild og fyrirgreiðslu hefur komið er þakklæti undirritaðs, og vona ég að það sé þessu ágæta fólki einhvers virði.
Prenttæknistofnun, Mál og Menning og fleiri lögðu verkinu lið með bókasendingum.
Jóhannes Halldórsson las íslenska próförk af einstökri gerhygli og natni.
Meðal þeirra sem unnu að verkinu af hálfu forlagsins Rússkij jazyk meðan það naut atbeina má við bera að nefna T. S. Aleksandrovu og V. V. Jefremovu. Sú fyrrnefnda valdi m.a. landfræðiheiti og ýmis nýyrði í bókina. Auk þess réð forlagið Valeríj Berkov til að yfirfara handritið, og þrátt fyrir miklar annir vann hann ómetanlegt starf, enda réttnefndur guðfaðir verksins. Þess er og vert að geta að fáir eða engir munu hafa lagt meira af mörkum til að glöðva skilning á eðli og mikilvægi tvítyngdrar orðabókafræði en Valeríj Pavlovitsj Berkov.
Til íslenskra notenda bókarinnar
Reynsluheimur rússneskumælandi fólks er og hefur verið ærið frábrugðinn því sem Íslendingar og nágrannar eiga að venjast. Mörgu hafa menn kynnst fyrir tilstilli fréttaþjónustu og þýddra bókmennta. Mjög er það þó tilviljunum háð hvað kemst til skila á þann hátt. Höfundur þessarar bókar stóð því frammi fyrir þeim vanda að velja þeim fyrirbærum heiti sem ekki eiga sér neina hliðstæðu í íslenskum veruleika. Þá eru þessir kostir fyrir hendi: Í fyrsta lagi að reyna að finna heppilegt, lýsandi íslenskt orð yfir fyrirbærið eða hugtakið. Þetta er ekki alltaf gerlegt, einkum ef um er að ræða hluti sem eru Íslendingum afar framandlegir og með öllu ókunnir. Í öðru lagi að umstafa orðið en gera jafnframt rækilega grein fyrir merkingu þess. Oft er þetta eina færa leiðin, og reyndar oft nauðsynlegt að skýra hugtök og fyrirbæri nánar jafnvel þótt haganlegt íslenskt jafnheiti hafi verið smíðað.
Málfræði rússnesku og slafneskra mála yfirleitt býður Íslendingi upp á margt nýstárlegt, einkum sagnkerfið. Átti fæst af því íslenskt heiti fyrir fáum árum (horf, tækisfall). Þegar rússneska fékk fasta lektorsstöðu við Háskóla Íslands, varð ekki lengur undan því skorast að íslenska hugtakabálk rússneskrar málfræði. Var þetta ýmist gert með því að gefa orðum nýjar merkingar (kvik og ókvik nafnorð; (sagn)beind) eða smíða nýyrði (snarhorf; óbeindar sagnir; einbeindar sagnir eða einstefnusagnir, o.fl.).
Það er ljóst að nákvæm skilgreining og útlistun á öllum þessum hugtökum fær ekki inni í orðabók. Þeim sem vilja kynna sér þetta nánar er bent á námsgögn þau sem undirritaður samdi á árunum 1990–1991:
1) Ágrip af rússneskri málfræði fyrir háskólanema. I. Fallorð. 63 síður ásamt viðbótum (Um ákvæðni í rússnesku, Um tímaákvarðanir í rússnesku, Ágrip af táknakerfi Zaliznjaks), alls 75 síður.
2) Ágrip af rússneskri málfræði fyrir háskólanema. II. Sagnorð. 43 síður ásamt viðaukum (Lýsingarhættir, Boðháttur og myndun hans, Beindarsagnir, Afstaða tíð o.fl.), alls 77 síður.
3) Rússnesk hljóðfræði, 28 síður.
4) Ágrip af rússneskri setningafræði fyrir háskólanema. Samsettar setningar, 86 síður.
Þessi gögn voru fengin Bóksölu stúdenta til fjölföldunar og sölu nema 2) sem mér vannst ekki í tíma til að ganga endanlega frá. Frumrit og eintök af nr. 2 munu e.t.v. fáanleg á skrifstofu rússneskugreinar í Háskóla Íslands.
Höfundi er það kappsmál að allir sem uppgötva villur, gloppur eða aðra ágalla á þessari bók láti frá sér heyra. Póstfang höfundar er
IØO, Postboks 1030, Blindern
0315 Oslo, Norge
Myndsími:+47 22 85 41 40, sími: +47 22 85 67 74,
Tölvupóstfang: helgi.haraldsson@easteur-orient.uio.no
Ósló í febrúar 1996.
Helgi Haraldsson