Frá ritstjóra

Orðabók Helga Haraldssonar er athyglisverð fyrir margra hluta sakir.

Hún er fyrsta rússnesk-íslenska orðabókin frá upphafi vega. Þessi frumraun er ætluð tveimur fylkingum notenda: annars vegar Íslendingum sem leggja stund á rússnesku og hins vegar rússneskumælandi fólki sem stundar íslenskunám. Bókin verður báðum þessum hópum ómetanleg stoð. Hún er samin fyrir fólk á öllum stigum málanáms og veitir jafnt byrjendum og reyndum þýðendum liðsinni. Hún mun verða Rússum örvun til íslenskunáms og Íslendingum hvöt til að taka gerska tungu glímutökum.

Í öðru lagi mun þetta vera stærsta rússnesk-erlenda orðabókin þar sem markmálið er tunga jafnlítillar þjóðar — rúmra 260 þúsunda. Upplag slíkrar bókar getur aldrei orðið stórt, enda augljóst að útgáfa orðabóka fyrir jafnfámennan markað er ekki arðvænileg fyrir bókaforlög. Það er gleðilegt að meðal íslenskra útgefenda skuli finnast þeir sem bjóða þessum erfiðleikum byrginn og setja menningarleg sjónarmið ofar hagnaðarvon.

Í þriðja lagi er þessi orðabók eins manns verk, og á vorum dögum er slíkt ekki daglegt brauð. Í rösk tvö áratugi varði Helgi Haraldsson öllum frjálsum stundum, öllu þreki sínu og þekkingu til samningar þessarar bókar. Hann lyfti þessu grettistaki fyrst og fremst af þeirri hugsjón að byggja orðsins brú milli þjóða vorra.

Samning stórar orðabókar er ekki aðeins hugarins síkvika iðja, óþreytandi elja vitneskju og kunnáttu, endalaus leit, efi og hugljómun — hún er líka gífurleg tæknivinna. Í þeim efnum hefur Helgi Haraldsson notið ómetanlegrar aðstoðar konu sinnar, Dinu Haraldsson-Shabakajevu, og fjölkynngi hennar á sviði tölvustýrðrar ritvinnslu.

Rússnesk-íslensk orðabók eftir Helga Haraldsson réttir Íslendingum lykil að ótæmandi auðlegð rússneskrar menningar, gefur kost á að lesa á frummálinu verk eftir Púshkín og Lermontov, Gogol og Túrgenév, Dostojevskij og Tolstoj, Blok og Gorkij, Akhmatovu og Pasternak auk fjölda

annarra rússneskra skáldmæringa. Þessi orðabók opnar Íslendingum stórbrotinn og örlögþrunginn heim rússneskrar sögu bæði fyrr og nú. Hún gerir blaðalesendum kleift að fylgjast milliliðalaust með þróun mála í Rússlandi á einhverjum afdrifaríkustu tímamótum í sögu landsins.

Á sama hátt gefur bókin Rússum kost á að kynnast undraheimi íslenskrar menningar. Hjá þessari þjóð sem til skamms tíma hafði vart til hnífs og skeiðar og bjó lengst af í köldum torfkofum var ólæsi nær óþekkt í aldanna rás. Þannig slitnaði aldrei sá þráður sem bindur nútímamenningu þjóðarinnar við skáldmennt fyrri alda. Menningarhefðin á landi elds og ísa hefur aldrei rofnað.

Ekki verður hjá því komist að fara nokkrum orðum um íslenska tungu sem er sérstæð í mörgu tilliti. Hún er með fornlegustu málum í Evrópu. Málfræðin hefur lítið breyst síðan land var numið á 9. öld, og hljóðbreytingar hafa ekki sett verulegt mark á rithátt orða. Íslendingum veitist því ekki þyngra að lesa fornrit sín en okkur Rússum að lesa texta með réttritun þeirri sem tíðkaðist fyrir októberbyltingu. Enn fremur er íslenskan eitthvert «hreinasta» mál sem um getur; erlend orð eru fá enda hafa Íslendingar smíðað heiti yfir flest nútímahugtök úr efniviði eigin tungu. Nægir að minna á orð eins og verðbólga, blaðagrein, smáskammtalæknir, litróf o.s.frv., o.s.frv. Þetta gerir málið með afbrigðum auðugt því að auk þess mikla orðaforða sem að nútímalífi og nútímamenningu lýtur lifir enn hinn voldugi bálkur fornmálsins — svo er þekkingu Íslendinga á bókmenntaarfi sínum fyrir að þakka.

Mér hefur veist sú ánægja að lesa yfir allt handritið að orðabók Helga Haraldssonar, suma kaflana oftar en einu sinni. Mörg eru þau mál sem við tveir höfum rætt í sambandi við samningu bókarinnar, bæði afmarkaðs og almenns eðlis, í því skyni að gera verkið að sem bestu tæki fyrir þá sem nýta vilja. Ég tileinka framlag mitt til þessarar bókar minningu vinar míns, þess ágæta fræðimanns og öðlings Árna heitins Böðvarssonar.

Valerij Berkov